از دزفول مینی بوس سوار شدم برای شوشتر. راه به سوی خاور می رود. سوی شمالی جاده، تپه ماهور و سوی جنوبی، دشت های سبز خوزستان است. تپه ها خشکند و تهی از رستنی. زمین تشنه از بی آبی است. امسال باران نباریده در خوزستان. خیمه گاه بختیاری ها، جا به جا دیده می شود.

آنجاها هنوز رسم تخمه شکستن در مینی بوس برجاست و پوست تخم هم بر کف خودرو ریخته می شود. شوشتری ها نیز پارسی گویند. آنهم به گویشی نزدیک به تهرانی.

از بس در پایگاه هوایی و دزفول راه رفته بودم که در شوشتر خسته بودم و آنگونه که دلم می خواست در شهر نچرخیدم. اما دیدنی ها را دیدم. خانهء مرعشی ها، موزهء مردم شناسی، قلعه سلاسل و در پایان آبشارهای شگفت انگیز شوشتر:

از پایگاه هوایی یک راست به دزفول رفتم. با یک سواری. راننده می خواست همه ی دیدنی های شهر را در آن چند باریکه یادم دهد. میان دو شهر اندیمشک و دزفول یک بلوار زیبا هست و خانه های این دو شهر آنچنان به هم چسبیده اند که تنها با یک تابلو از هم جدا شده اند. تابلویی که یادآور می شود این شهر (دزفول) زمان جنگ مردانه ایستاد. اندیمشک شهری نوساز و لرنشین است و به میانجی راه اهن برکشیده و دزفول شهری کهن و گویش بومیانش دزفولی که نزدیک است به لری بختیاری. شاید تبارشان هم به بختیاری می رود. کوه های بختیاری سرچشمه سه رود از بزرگترین رودهای کشور است. زاینده رود، کارون و دز. دز در دزفول یا دژپل روان است. رودی زلال و خوش رنگ با کناره هایی بس تماشایی.

از دورهء ساسانی پلی بر دز برجامانده و جایگاه آن پل تا آنجا بوده که نام این آبادی را از همان پل و دژی که داشته گرفته اند.

مردمانش زرنگ به چشم مِی آیند. مردان پر هیبت بختیاری فراوان در دزفول دیده می شوند.

بازار و بافت کهن و آرامگاه هایی که بر درگذشتگان ساخته شده دیدنی است..

در یک فروشگاه مجذوب دو پیرمرد شدم و به نزدشان رفتم و برایم از گفتی ها گفتند. این که هر دو زمان جنگ به مرز رفته و ناخواندگان را بد جور زده اند و فرزندانشان هم درآن دوره در جنگ بوده اند. سردار قادسیه در زمان جنگ کینه ی این شهر در دل داشت و بارها موشک بارانش کرد. یک سردار دزفولی که در انجا رخدادی با او آشنا شدم دلایل رفتار بعثیون را برایمان توضیح داد.

در گذرگاه های کهنه برزن شهر مردی سبیلو مرا در حال فرتور نگاری دید و آوازم داد: این بناهای ویران چیست که عکسشان را می گیری؟ از آن دیوار عکس بگیر.. و ادمه داد: ببین دیوارها فرو ریخته اما آن دیوار که نام علی بر آن است برجا مانده...

در گرمای نیمروز به سازمان بازمانده های فرهنگی رفتم و در آنجا با گروهی از جوانان پرشور شهر آشنا شدم که زیر نام انجمن دوستداران بازمانده های (همان میراث) فرهنگی دزفول روادید( مجوز) کارمان (فعالیت) گرفته اند. شهرشان را در یک سی دی شناسانده و به گردشگران نورزوی می دادند. هنگامه ای (ساعتی) در نزدشان بودم و از مهرشان بهره مند. هر پرسشم را چند تایی با هم پاسخ می دادند. چشمان سبزشان از مهر می درخشید. سی دی و بوم نگار (نقشه) آنجا را خواستم. پایان گرفته بود. گفتم: من دارابم و تارنوشتی دارم به نام نامی: از ریشه ها تا میوه ها و در آنجا گزارش گشت و گذارم را می گذارم. اکنون خود دانید!  اگر مرا اندر درنیابید اینها را در آنجا به خامه (قلم= خودکار) می آورم! آنچنان مهر ورزیدند که پیمان دادم از دزفول با آب و تاب بیشتری بنویسم!

در یک تالار پذیرایی خیابان بنیادی شهر نهار خوردم که خوشمزه و پاکیزه بود. گشتی در برزن خاوری شهر زدم و به پایانهء شوشتر رفتم.

کوچکتر که بودیم خانه مان بزرگتر بود.

حیاط ش حیات بخش بود؛ بیست و سه درخت مو، یازده درخت سیب، سه تا سرو، دو تا به و یه دونه توت سرنگون و چند تا یاس و چندین گل سرخ و چقدر شمدانی و یه عالمه گل های شاه پسند...

درِ خانه مان که باز می شد از دالانی رد می شدی که در هر دو سو باغچه بود. یکی بزرگتر و چهارگوش و آن دیگری کوچکتر و نواری. روی دالان داربستی بود پوشیده با شاخ و برگ مو. در تابستان خوشه های آویزان شدهء انگور به دهنت می خندید. دستتو دراز می کردی و انگور می چیدی...

سردر خانه مان آن اندازه بزرگ بود که نیمروزهای تابستان پاتوق مان بشود. روش پوشیده از برگ انگور و رونده ها بود. گاهی با تیرو کمان چاله های آب گرفتهء کوچه رو نشانه می گرفتیم. یه بار یه کوچولو سر بسر همسالانمان هم گذاشتیم..

خانه مان ایوان داشت. یک ایوان سراسری با یک نرده دراز و یک دست. روی نرده می ایستادیم و می خواندیم:

خلبانان! خلبانان! ای امید .... ایران... پرواز کن... فرشته حق یارت باد... خدا نگهدارت باد....

وقتی به "پرواز کن" می رسیدیم از روی نرده می پریدیم توی حیاط!

تفنگ های چوبی، هواپیماهای کاغذی و خودروهای دست ساز؛ همه از فرآورده های کارگاه زیر زمین خانه هان بود. هر گاه که چشم پدر و بزرگتر ها دور می بود سر وقت ابزارهایشان می رفتیم و چیزی می ساختیم.

آن سال ها مهنامهء دانشمند هر ماه به خانه مان می آمد و از خُردی زندگی نامهء بزرگان می خواندیم. دبستانی بودم که با نام بدیع الزمان فروزانفر و سعید نفسی و علی اکبر دهخدا و پورداود و حکیمی و ... آشنا شدم. "جنبش های میهنی و دینی ایرانیان در برابر بیگانگان" را از پژوهش های دنباله دار ارفع یا عبدالرفیع حقیقت (؟) دنبال می کردم و آگهی های ناسا و دگرگونی های دنیای هواپیمایی رو می دیدیم و سپس مهنامهء ماشین، کاری از خانواده شبیری، بدان افزوده شد و درش نوشته های مهندس کیوان قدیمی را می خواندیم. از دانشمند با دنیای هواپیمایی آشنا شدیم و در ماشین پی گرفتیم. کارت های بازی ما به جای فرتور اونهایی که به توپ لگد می زنند، فرتور و آگهی های هواپیماها بود! دنیای هواپیمایی رو خیلی دوست داشتیم. به اف 14 دلبسته بودیم. علیرضا همبازی آن سالهایمان یک اسباب بازی اف 14 داشت ساخت امریکا. شگفت چیزی بود. هم او یک آرمیچر به من داد و من از مقوای جعبه کفش یک هواپیمای موتور دار ساختم و از روی نَسک دانش ها (کتاب علوم) پروانه براش درست کردم و به لوستر بستم و با باتری به پرواز درآوردمش. زیر آسمانه ی پذیرایی می چرخید. سه تا چرخ هم زیرش گذاشته بودم. بجای کاردستی به آموزشگاه راهنمایی بردم و راه بردمش روی کف کلاس با نیروی موتور و چرخش پروانه اش.

در همان سال های بچگی غرش هواپیماهای خودی و ناخودی را می شنیدیم و بارها آواز شوم ترکیدن بمب ها و لرزیدن زمین و پیامدهایش را آزمودیم.

از روی رنگ می شد فهمید کدام پرندهء آهنی خودی است و کدام ناخودی. کم کم مدل هواپیماهای ناخودی رو هم گمانه زنی می کردیم. میگها خاکستری رنگ بودند و میراژها سپید پوست. برای من نام فرانسه با؛ میراژ، موشک های اگزوسه، بمباران شهرها، ژاک شیراک و میتران به هم گره خورده.

از روی گاهشمار بزرگتر شدیم و جنگ هم به پایان رسید. الگوها دگرگون شد. خواست ها دیگر شد و خانه ها کوچکتر. حیاط بزرگ جزیی از خاطرهء دوران کودکیمان ماند. کارتهای بازی هواپیماها هم به بایگانی راکد ذهنم رفته بود. تا اینکه بیکاری های نوروز امسال، درهای پایگاه چهارم شکاری به روی همگان بازشد. یازدهم فروردین در ادامهء گردش نوروزیم با دیدار پایگاه هوایی، یاد روزگاران خُردیم زنده شد. این بار پرنده های دوست و دشمن در کنار هم بودند.

سوخو و میگ در کنار اف 4 و اف 5 و اف 14. بازی روزگار است!

و اکنون این شما و این زبان گویای فرتورها:

 -------------------------------------------------------

پایگاه وحدتی، میان شهرهای اندیمشک و دزفول است و به تنهایی از هر دو شهر بزرگتر. آمریکایی ها ساختندش. بزرگِ بزرگ ساختندش..